İstem Dışı Düşünceler Nedir?

İstem dışı düşünceler nasıl hissedilir?

İstem dışı düşünceler kişiden kişiye farklı yaşanır.

Bazı kişilerde akla bir anda rahatsız edici bir cümle gelir. Bazıları istemediği bir görüntüden etkilenir. Bazıları da “ya yanlış bir şey söylersem?”, “ya istemeden zarar verirsem?”, “ya bu düşünce benim gerçek isteğimse?” gibi senaryolarla sıkışır.

Yaygın deneyimler şunlardır:

• düşüncenin içeriğinden korkma veya utanma
• “bunu düşündüysem bende bir şey mi var?” diye sorgulama
• düşünceyi hemen zihinden atmaya çalışma
• düşüncenin gelip gelmediğini kontrol etme
• yakınlardan veya internetten tekrar tekrar rahatlatıcı cevap arama
• düşünceyi tetiklediğini düşündüğü kişilerden, yerlerden veya konulardan kaçınma
• düşünce geçse bile “ya yine gelirse?” beklentisiyle tetikte kalma

Bu deneyimde ayırt edici nokta, zihne gelen içeriğin istenmeden gelmesi ve kişinin bu içeriğe verdiği anlamla kaygının büyümesidir.

Düşünceye verilen anlam kaygıyı büyütebilir

İstem dışı düşünceler çoğu zaman yalnızca içerikleri nedeniyle değil, kişinin o içerikten çıkardığı sonuç nedeniyle zorlayıcı olur.

Zihin rahatsız edici bir düşünce ürettiğinde kişi bunu hemen açıklamaya çalışabilir:

“Normal biri bunu düşünür mü?”

“Bu benim gizli isteğim mi?”

“Ya bu bir işaretse?”

“Bunu tamamen durdurmam gerekiyor mu?”

Bu anlam arayışı anlaşılırdır. Kişi kendini güvende hissetmek ister. Fakat düşüncenin kesin anlamını bulmaya çalışmak, bazı kişilerde kaygıyı azaltmak yerine uzatır.

Bu noktada istem dışı düşünceler aşırı düşünme, felaketleştirme ve belirsizliğe tahammülsüzlük ile kesişir.

Kişi düşünceyi yalnızca “aklıma gelen rahatsız edici bir içerik” gibi değil, “tehlike”, “kanıt”, “karakter göstergesi” ya da “olacak bir şeyin işareti” gibi okumaya başladığında alarm büyüyebilir.

Kontrol, bastırma ve güvence arama döngüsü

Rahatsız edici bir düşünce geldiğinde ondan hemen kurtulmak istemek doğaldır.

Kişi “bunu düşünmemeliyim”, “aklımdan çıkmalı”, “bir daha gelmemeli” diye kendini zorlayabilir. Fakat bazı durumlarda düşünceyi bastırmaya çalışmak, zihnin o düşünceyi daha çok izlemesine yol açar.

Bu kez kişi yalnızca düşünceyi değil, kendi tepkisini de kontrol etmeye başlar:

“Rahatsız oldum mu?”

“Ya yeterince rahatsız olmadıysam?”

“Bu düşünce hâlâ burada mı?”

“Bunu istemediğimden emin miyim?”

Bu içsel kontrol çabası kısa süreli rahatlama verebilir. Fakat bazı kişilerde düşüncenin önemini artırır ve zihinsel yükü sürdürür.

Benzer bir döngü güvence arama ile de oluşabilir. Kişi birinden “sen kötü biri değilsin”, “bunu yapmazsın”, “bu sadece bir düşünce” gibi cevaplar duymak ister. İnternette arama yapmak, forum okumak ya da aynı soruyu tekrar tekrar sormak da aynı kesinlik ihtiyacını taşıyabilir.

Sorun şu ki, güvence çoğu zaman kalıcı kesinlik sağlamaz. Kısa bir rahatlamadan sonra yeni bir şüphe gelebilir:

“Ya doğru anlatmadıysam?”

“Ya bu sefer farklıysa?”

“Ya beni tam anlamadılarsa?”

Böylece kontrol ve güvence arama döngüsü yeniden başlayabilir.

Utanç ve kaçınma yükü artırabilir

İstem dışı düşünceler bazen kişinin değerleriyle çelişiyor gibi hissedilir. Bu yüzden kişi düşünceden yalnızca korkmaz; aynı zamanda utanabilir, suçluluk duyabilir veya kendinden şüphe edebilir.

“Ben nasıl böyle bir şey düşündüm?” sorusu bu yükü artırır. Düşünce istemeden gelmiş olsa bile kişi sanki onu bilerek seçmiş ya da onaylamış gibi hissedebilir.

Bu nedenle bazı kişiler düşüncelerini kimseyle paylaşmaz. Yanlış anlaşılmaktan, yargılanmaktan veya kötü biri gibi görülmekten korkar. Bu yalnızlık, düşüncenin yarattığı ağırlığı daha da artırabilir.

Zamanla kaçınma da devreye girebilir. Kişi belirli haberlerden, nesnelerden, insanlardan, ortamlardan, dini veya ahlaki konulardan, sağlık içeriklerinden ya da düşünceyi tetiklediğini sandığı durumlardan uzak durmaya başlayabilir.

Kaçınma davranışı kısa vadede rahatlatabilir. Fakat uzun vadede bazı kişilerde kaçınılan şeyin daha tehdit edici algılanmasına yol açar. Böylece yaşam alanı daralabilir.